Hoành phi câu đối trong các hội quán Hội An – một góc nhìn từ di sản Hán Nôm

Trong hệ thống di sản văn hóa của Hội An, Hội quán hay thấy trong các nơi cư trú của người Hoa, là nơi những người Hoa đồng hương hội họp. Có 5 Hội quán: Phúc Kiến, Quảng Đông, Hội quán Triều Châu, Hội quán Hải Nam, Hội quán Ngũ Bang. Các hội quán của cộng đồng người Hoa không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc mà còn là nơi lưu giữ một khối lượng tư liệu Hán Nôm phong phú. Trong đó, hoành phi và câu đối là loại hình hiện diện phổ biến, có tính trực quan cao, đồng thời phản ánh rõ nét đời sống tín ngưỡng, tổ chức xã hội và lịch sử hình thành của các bang hội.

Di sản Hán Nôm trong các hội quán ở Hội An

Các hội quán ở Hội An được xây dựng từ khoảng thế kỷ XVII, gắn liền với quá trình định cư và phát triển thương mại của người Hoa. Ào thế kỷ này, người hoa đã tới đây để sinh sống, mở hàng quán, giao thương với dân bản địa, những người dân sinh sống quanh vùng thượng nguồn sông thu Bồn và thương nhân nhiều nước đã tới đây buôn bán tại Hội An.  Trong thời gian đó, những thương nhân người Hoa đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc như đền miếu, hội quán, nhà ở, nhà thờ tộc… trong đó hội quán là một công trình tiêu biểu về giá trị kiến trúc, về hình thức thẩm mỹ cũng như công năng sự dụng. Đây là không gian vừa mang chức năng thờ tự các vị thần bảo trợ, vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng. Chính trong bối cảnh đó, hệ thống hoành phi câu đối được hình thành và phát triển, trở thành một bộ phận không thể tách rời của kiến trúc hội quán. Các di sản tư liệu Hán – Nôm trong các hội quán của người Hoa ở Hội An bao gồm các loại chủ yếu như văn bia, bài vị, hoành phi, câu đối, văn tế, thần tích, khế ước và các sổ bộ ghi chép khác.

Giá trị nội dung và hình thức của các hoành phi câu đối 

Xét về hình thức, hoành phi câu đối tại các hội quán khá đa dạng. Chúng được chế tác bằng nhiều chất liệu và kỹ thuật như chạm khắc gỗ, khắc đá, đắp nổi, sơn son thếp vàng. Về mặt thư pháp, chủ yếu sử dụng chữ Hán với các thể chữ khác nhau, trong đó chữ chân (khải thư) chiếm ưu thế nhờ tính chuẩn mực và dễ đọc. Bên cạnh đó, một số trường hợp còn ghi nhận sự xuất hiện của các thể chữ khác như thảo, lệ, triện, góp phần làm phong phú diện mạo thư pháp trong không gian thờ tự. Hiện nay ở một số Hội quán còn lưu giữ những bức hoành phi có niên đại từ rất lâu đời, ví dụ như ở hai hội quán Phước Kiến và Quảng Triệu còn lưu giữ hai bức hoành phi sắc tứ “ Hiếu Nghĩa Khả Gia” có niên đại Khải Định năm thứ 3 (1918)

Nội dung của hoành phi câu đối trong các hội quán tập trung vào một số chủ đề chính. Trước hết là việc tôn vinh các vị thần bảo hộ như Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quan Thánh Đế Quân, cùng các bậc tiền hiền, những người có công với bang hội. Đây là biểu hiện của hệ thống tín ngưỡng mang tính cộng đồng, phản ánh nhu cầu cố kết và duy trì bản sắc của nhóm cư dân nhập cư.

Giá trị văn hóa lích sử của các hoành phi câu đối 

Bên cạnh đó, hoành phi câu đối còn thể hiện những ước vọng phổ biến của cộng đồng như cầu bình an, thuận lợi trong buôn bán, gia đình hưng thịnh. Nội dung này cho thấy sự gắn bó chặt chẽ giữa tín ngưỡng và đời sống kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh Hội An từng là một thương cảng quốc tế sầm uất.

Một giá trị đáng chú ý khác là khả năng lưu giữ thông tin lịch sử. Lạc khoản là phần chữ nhỏ được ghi hoặc khắc trên tác phẩm, thường nằm ở góc dưới, dùng để ghi lại những thông tin như thời gian, người viết hoặc người cúng tặng, giúp biết được nguồn gốc của bức hoành phi hay câu đối. Trong tổng thể tác phẩm, lạc khoản không chỉ để chú thích mà còn giúp bố cục cân đối hơn và làm tăng vẻ trang trọng. Vì vậy, đây là một phần quan trọng, góp phần hoàn thiện cả về hình thức lẫn ý nghĩa của hoành phi câu đối. Thông qua phần lạc khoản – bao gồm niên đại, tên người cúng tiến, đôi khi kèm theo quê quán – có thể thu thập được những dữ liệu quan trọng liên quan đến quá trình xây dựng, trùng tu hội quán, các nhân vật lịch sử các bang hội, các họ tộc của người Hoa cũng như mối quan hệ giữa các bang hội ở Hội An với người Hoa tại các địa phương khác như Huế, Đà Nẵng, Tam Kỳ, Quảng Ngãi... trong những thế kỷ trước đây. Đây là nguồn tư liệu trực tiếp, có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử đô thị và mạng lưới giao thương khu vực

Về phương diện nghệ thuật, nhiều hoành phi câu đối trong các hội quán Hội An mang giá trị thư pháp đáng kể, thậm chí có những bức do các danh sĩ đương thời đề bút. Sự kết hợp giữa nội dung tư tưởng, bố cục chữ và kỹ thuật chế tác đã tạo nên những tác phẩm vừa có giá trị thẩm mỹ, vừa có ý nghĩa học thuật. Đồng thời, sự hiện diện của chữ Hán không chỉ giới hạn ở hoành phi, câu đối mà còn xuất hiện trên các cấu kiện kiến trúc như xà, kèo, qua đó bổ sung thêm thông tin về niên đại và quá trình xây dựng công trình.

Từ góc độ nghiên cứu, hệ thống hoành phi câu đối trong các hội quán Hội An cho phép nhận diện rõ nhiều khía cạnh: từ quá trình di cư và định cư của người Hoa, cơ cấu tổ chức bang hội, đến đời sống tín ngưỡng và sự giao lưu văn hóa trong khu vực. Đây là nguồn tư liệu quan trọng góp phần tái hiện diện mạo của Hội An trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XVII đến XIX.

Nhìn một cách tổng thể, hoành phi câu đối trong các hội quán không chỉ là yếu tố trang trí mà còn là một bộ phận cấu thành của di sản Hán Nôm, nơi hội tụ các giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Và có lẽ, chỉ khi dành thời gian quan sát đủ lâu để đọc và tìm hiểu kho tài liệu sống động chứa đựng nhiều nội dung quan trọng liên quan đến cộng đồng người Hoa, chúng ta mới nhận ra rằng những tấm bảng treo ấy thực chất đang lưu giữ rất nhiều câu chuyện của một thời, là nơi phản ảnh sự phát triển cả về văn hóa, lịch sử, kinh tế - xã hội… của hương cảng Hội An trong quá khứ cũng như các hội quán, các bang của cộng đồng người Hoa ở Hội An nói riêng.