Phân biệt hoành phi và câu đối trong di tích lịch sử – văn hóa
Ngoài tạo hình nghệ thuật bản thân kiến trúc: bố cục tổng thể và hình khối không gian kiến trúc, xử lý đường nét và góc cạnh các bộ phận công trình... đã là những trang trí đẹp mắt, ông cha ta còn sử dụng các điêu khắc tượng tròn, chạm khắc phù điêu, đồ gốm, hoa văn, gờ chỉ và tranh vẽ hội họa để tăng giá trị nghệ thuật và phục vụ nội dung, tính chất tư tưởng của công trình. Trong các công trình kiến trúc cổ truyền Việt Nam: mái, bệ cửa, bậc cấp, lan can cho đến cột kèo, xà bẩy, kẻ phủ cửa võng, cửa đi, cửa sổ... đều có trang trí chạm trổ tùy loại hình, quy mô và thứ bậc công trình mà đề tài và nội dung trang trí đồ án có tính chất phong kiến, tôn giáo tín ngưỡng hoặc sinh hoạt dân gian.
Trong hành trình khám phá kiến trúc cổ truyền Việt Nam, nhiều người thường chú ý đến mái đình, cột gỗ hay các mảng chạm rồng phượng, nhưng lại dễ bỏ qua một chi tiết rất quan trọng: cửa võng. Đây không chỉ là một yếu tố trang trí, mà còn là nơi hội tụ của nghệ thuật điêu khắc, tư duy thẩm mỹ và chiều sâu văn hóa.
Hiểu về cửa võng không chỉ giúp bạn nhìn rõ hơn vẻ đẹp của đình, đền, chùa, mà còn giúp trải nghiệm tham quan trở nên sâu sắc và ý nghĩa hơn.
Chính vì vậy, cửa võng có thể được xem như một “ngưỡng cửa tinh thần”, nơi người bước vào dần chuyển đổi trạng thái từ sinh hoạt thường nhật sang tâm thế trang nghiêm. Về mặt tạo hình, cửa võng là nơi tập trung cao độ của nghệ thuật điêu khắc gỗ truyền thống. Trên một kết cấu tưởng chừng đơn giản, các nghệ nhân xưa đã vận dụng linh hoạt nhiều kỹ thuật như chạm nổi, chạm lộng, chạm thủng và đặc biệt là chạm bong kênh, tạo nên nhiều lớp không gian chồng xếp ngay trên một khối gỗ. Nhờ đó, bề mặt cửa võng không còn phẳng mà trở nên có chiều sâu, có chuyển động và có nhịp điệu thị giác rõ rệt.
Các họa tiết thường gặp như rồng, phượng, mây, hoa lá hay linh thú không chỉ mang tính trang trí mà còn chứa đựng hệ thống biểu tượng phong phú, phản ánh quan niệm về quyền lực, sự cao quý và mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên. Trong nhiều trường hợp, cửa võng còn kết hợp với hoành phi và câu đối, tạo nên một chỉnh thể vừa có hình ảnh, vừa có ngôn ngữ, giúp truyền tải ý nghĩa của không gian thờ tự một cách cô đọng.
Kinh nghiệm tham khảo cửa võng đình Thổ Hà – một ví dụ tiêu biểu
Để hiểu rõ hơn giá trị của cửa võng, việc quan sát một công trình cụ thể là rất cần thiết, và đình Thổ Hà (Bắc Giang) là một ví dụ tiêu biểu. Nằm bên dòng sông Cầu, đình được xây dựng từ năm 1685 dưới thời Lê Trung Hưng, là một trong những công trình còn lưu giữ được nhiều giá trị nguyên gốc. Trong đó, cửa võng của đình được xem là một kiệt tác điêu khắc gỗ, phản ánh rõ nét trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ của nghệ nhân đương thời.
Với chức năng để ngăn cách không gian tâm linh, đồng thời tạo điểm nhấn trang trọng, linh thiêng ở vị trí trung tâm trước tòa Hậu cung của ngôi đình, Cửa võng đình Thổ Hà được tạo tác trong giai đoạn phát triển rực rỡ của nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Lê Trung Hưng với thủ pháp kỹ thuật chạm khắc bong kênh. Đây là sự kết hợp của chạm nổi, chạm lộng, chạm thủng, tạo thành nhiều lớp, nhiều không gian ngay trên một khối gỗ, ngay trong một đề tài, tác phẩm, kết hợp sơn thếp gỗ tinh xảo, cùng tư duy cách tân của các nghệ nhân dân gian xưa gửi gắm vào từng mảng trang trí, tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hoàn tráng nhưng vô cùng tinh tế. Cửa võng đình Thổ Hà gây ấn tượng trước hết bởi quy mô và bố cục nhiều tầng (3 tầng),được tổ chức theo chiều dọc với sự phân cấp rõ ràng. Các khoang được sắp xếp so le, tạo cảm giác không gian mở rộng dần vào bên trong, khiến người quan sát có cảm giác như đang nhìn vào một cấu trúc nhiều lớp sâu hút. Kỹ thuật chạm được sử dụng một cách điêu luyện, cho phép các hình tượng rồng xuất hiện liên tục nhưng không hề lặp lại, mỗi hình đều có dáng vẻ riêng, tạo nên sự sinh động và linh hoạt.
Xen kẽ giữa các mảng chạm rồng là các họa tiết hoa lá, tứ quý, góp phần cân bằng bố cục và làm dịu đi tính chất mạnh mẽ của các hình tượng chính. Một điểm đặc biệt hiếm gặp là sự kết hợp giữa chất liệu gỗ và gốm, thể hiện qua các đầu rồng bằng gốm được gắn vào cửa võng. Ở các đầu rồng chính giữa ở năm khoang Cửa võng được gắn năm đầu rồng bằng chất liệu gốm có màu nâu, với hai nhánh sừng và râu mép duỗi ra, miệng há rộng, để lộ những chiếc răng nanh. Thông qua chất liệu, kỹ thuật tạo tác chúng ta có thể thấy, hiện vật này chính là sản phẩm của làng nghề gốm Thổ Hà xưa, một trong những trung tâm gốm sứ nổi tiếng của cả nước, có lịch sử lâu đời, phát triển hưng thịnh vào TK XVII-XVIII với nhiều loại sản phẩm. Đặc biệt, qua bàn tay khéo léo, tư duy sáng tạo của nghệ nhân xưa, hai chất liệu gỗ và gốm đã kết hợp với nhau hài hòa, tạo ra những mảng trang trí vô cùng tinh mỹ, công phu trên bức Cửa võng đình làng.
Khi quan sát trực tiếp, người xem không chỉ nhận ra sự công phu trong từng chi tiết mà còn cảm nhận được một tổng thể hài hòa, nơi kỹ thuật, thẩm mỹ và ý nghĩa biểu tượng được kết hợp chặt chẽ. Cửa võng ở đây không đơn thuần là một chi tiết trang trí mà thực sự trở thành trung tâm thị giác và tinh thần của toàn bộ không gian đình.
Từ trường hợp đình Thổ Hà, có thể thấy rằng cửa võng là một trong những biểu hiện tiêu biểu nhất của nghệ thuật trang trí và điêu khắc trong kiến trúc cổ Việt Nam. Việc hiểu, nghiên cứu và quan sát cửa võng không chỉ giúp người xem tiếp cận sâu hơn với giá trị của di tích mà còn mở ra một cách nhìn mới về nghệ thuật truyền thống, nơi mỗi chi tiết đều mang trong mình một câu chuyện văn hóa và lịch sử.
